Hanggang Kailan Tayo Magiging Mangmang Tuwing Agosto?

ni Genaro R. Gojo Cruz

 

Sa tingin ko, di talagang nakatutulong ang pagdiriwang ng Buwan ng Wika taon-taon sa pagpapaunlad ng wikang pambansa. Ang malala pa, mas ipinakikita ng pagdiriwang na ito tuwing Agosto na di talaga natin pinahahalagahan ang ating wikang pambansa.

Bakit kailangan pang dumating ang buwan ng Agosto upang ipakita ang pagpapahalaga at pagmamahal sa sariling wika? Di ba't sa tagal na natin itong ipagdiriwang, kailangang naisanib na natin ito sa ating buong pagkatao o sa sistema ng ating pag-iisip?

Di lamang sa buwan ng Agosto dapat ipagdiwang ang wikang pambansa kundi sa buong panahon ng ating pag-iral bilang tao at bilang Pilipino. Ito ang wika ng ating pinakamimithing pangarap, ang bukal ng ating ligaya at galit, ang wika ng ating panaginip. Sa wikang ito lamang natin maipahahayag nang tapat at buong-buo ang ating saloobin, nadarama at iniisip na hinding-hindi kayang gawin sa wikang banyaga tulad ng Ingles.

Pero sabi nga, maikukumpara sa isang bata ang mga Pilipino at ang buong Pilipinas. Lagi't laging dapat paluuin at paalalahanan. Madali kasi tayong makalimot sa mga bagay na dapat nating unahin at tangkilin bilang mga Pilipino. Maikli ang memorya nating mga Pilipino. Dagdag pa, na ang mga pinakakolonyal mag-isip ay ang mga aral na Pilipino. Bugbog sila ng mga kaalamang inangkat din sa ibang bansa. Naniniwala silang nasa Ingles ang pag-unlad. Tunay na inilalayo ng sistema ng edukasyon ng ating bansa ang mga Pilipino sa sarili nitong wika at kultura. Pero sa katotohanan, ang mauunlad na bansa sa Asia ay di bihasa sa paggamit ng Ingles tulad ng Japan, China, Vietnam, at iba pa.

Pinatutunayan ng pagdiriwang ng Buwan ng Wika na talagang mangmang tayong mga Pilipino at di talaga natin natututuhan pang yakapin at mahalin ang ating sariling wika! Sana ay nailalaan na lamang sa mas mga makabuluhang proyekto ang pondong ginagamit dito. Halimbawa, kung ang ilulunsad ng Komisyon sa Wikang Filipino (KWF) ay salin ng Harry Potter, The Alchemist, o Twilight sa Filipino, aba mas nakamamangha! Biruin mo, mababasa mo sa ating sariling wika ang pinakamabibiling nobela sa mundo? Ganito ang ginawa ng Indonesia, mas salin sa Bahasa ang mga nobelang ito. Dalawang magandang benepisyo ang napapala ng mga taga-Indonesia sa pagbasa ng mga nabanggit na nobela sa kanilang wika:  Una, naiintindihan nila ang kanilang binabasa, at pangalawa, nagiging bihasa sila sa kanilang sariling wika.

Nakapagbubukas ng mata at isip ang sinabing ito ni Segundo Matias sa kanyang facebook account.  Ayon sa kanya:  Ilang taon na rin akong nagta-travel sa iba't ibang bansa kasama na ang Europe at US. Sa Europe at sa ibang parte ng Asia, kapag pumapasok ako sa kanilang book stores napapansin kong hindi lamang English version ngoriginal bestsellers ang naroon, kundi lagi nang may translated version ng kanilang local language.  Sa France halimbawa, kapag nagtungo ka sa kanilang book store may English at sa tabi nito'y may French. Ganoon din sa Italia, Germany, at maging sa Hongkong ay mayroong translated Italian, German, and Mandarin respectively. Naisip ko, dito sa Pilipinas bakit hindi? Sa France, Germany at ang iba pang mayayamang bansa ay nagbabasa naman sila ng English pero sa kanilang book stores ay laging may translated version sa sarili nilang lengguahe.

Nakatutuwang binabalikat ng kompanya ni Segundo Matias ang tungkuling magsalin sa wikang Filipino ng mga babasahing nasa wikang banyaga.  Ito sana ang pagkaabalahan ng KWF sa mga darating na panahon.   

Nakaiinis na rin ang mga kung ano-anong programang iniimbento ng mga paaralan tuwing buwan ng Agosto. Pinipilit na papagsuutin ng mga Barong Tagalog o baro't saya ang mga estudyante, pinagdadala ng mga pagkaing Pilipino, pinatutula, pinagsasabayang-pagbigkas, at iba pa. Bukod sa gastos, malaking abala rin sa mga magulang.

Wala ring halaga sa akin ang kung ano-anong temang ginagawa at ipinamumudmod ng KWF sa mga paaralan. Pilit na pilit na iniuugnay sa kasalukuyang administrasyon na kung titingnan ay wala namang malinaw na mga polisiyang pangwika.

Kung ang wikang Filipino ay batay na sa lahat ng wikain sa Pilipinas, puwede na ring patulain ang mga mag-aaral na Ilokano sa wikang Ilokano, Cebuano sa wikang Cebuano, ang batang Ilonggo sa wikang Hiligaynon. Huwag isungalngal sa kanila ang wikang Filipino na wikang Tagalog pa rin naman ang marami sa mga salita. 

Sa poster ngayon ng KWF, makikita pa rin ang larawan ni Manuel Luis M. Quezon.  Bakit laging si Quezon lamang ang dinadakila tuwing Agosto?  Bakit di rin kilalanin sina Felipe R. Jose (Mountain Province), Wenceslao Q. Vinzons (Camarines Norte), Tomas Confesor (Iloilo), Hermenegildo Villanueva (Negros Oriental), at Norberto Romualdez (Leyte) na nakipaglaban sa kongreso.  Sino sa mga mag-aaral ngayon ang nakakakilala sa kanila? 

Agosto ang Buwan ng Wika dahil ito rin ang buwan ng kaarawan din ni Quezon.  Lumalabas tuloy na ang Agosto ay buwan din ni Quezon na isang Tagalog.  Tigilan na ang ganitong kababaw na dahilan kung bakit Agosto ang Buwan ng Wika.  Huwag i-credit sa iisang tao lamang ang pagkakaroon natin ng pambansang wika noon na batay sa Tagalog.    

Di tuluyang magiging intelektuwalisado ang wikang Filipino kung mananatili ang ganitong mga walang kabuluhang gawain tuwing Agosto.  At di mai-intelektuwalisa ang wikang Filipino kung ang mga ahensiyang pang-gobyerno tulad ng KWF ay pinagtatrabahuhan ng ilang mga empleyadong di intelektuwalisado.

Kailangan natin ay mga limbag na babasahin sa wikang Filipino lalo na yaong mahahalagang larangan. Kailangan ang malawakang pagsasalin ng mahahalagang teksto. Kailangan ang mura ngunit de-kalidad na diksiyonaryo. Madaling sabihing intelektuwalisado na ang wikang Filipino pero nasaan ang mga patunay? 

Itigil ang pagsasabing mahalin natin ang sariling wika dahil ang di nagpapahalaga sa sariling wika ay di makabayan.  Walang maitutulong ito.  Kailangan nating kumilos, magsalin, at maglimbag ng mga babasahing nasa ating wika.  

Itigil na natin ang pagpapakita ng ating kamangmangan sa ating wika tuwing Agosto!

Takip ng Baunan

 

PINAKAMALAKING PROBLEMA KO noong nag-aaral ako sa Muzon Elementary School ang pagdating ng alas-12 nang tanghali, oras ng tanghalian. 

Ang ibang mga kaklase kong walang baong pagkain, umuuwi sa kani-kanilang bahay, at yung may mga baon, naiiwan sa klasrum at doon kumakain.

Madalas na wala akong baong pagkain kung tanghalian.  At kahit umuwi ako ng bahay, alam kong wala akong makikita sa aming kaldero.  Si Tatay, bumibiyahe ng dyip.  Ang mga kapatid ko namang lalaki, nasa kung saan-saang lupalop.  Kaya kaysa magpagod, di na lang ako umuuwi. Naghihintay na lang ako ng mga grasyang darating.

Naghihintay akong may matira sa pagkaing baon ng aking mga kaklase.  Kaya kung pagsasama-samahin ang kinain ko na galing sa mga kaklase ko, mas marami pa akong nakain kaysa kanilang lahat.  Di ba mas maganda!

Dalawa sa aking mga kaklaseng babae ang di ko malilimutan.  Si Arlene na taga-Mountainview at si Sonia Canton na ang bahay ay nasa likod lang ng aming eskuwelahan. 

Si Arlene ang payat kong kaklaseng babae.  Sa kanyang kapayatan, nagagawa ko pang makihati sa kanyang tanghalian.  Tanda ko, laging ginisang hotdog na pulang-pulang sa ketsap ang kanyang ulam.  Lagi siyang walang ganang kumain kaya ako kumakain ng kanyang tira.  Di kaya nagtataka ang kanyang mga magulang kung bakit di siya tumataba o nagkakalaman man lang? 

Si Sonia naman, laging bagong luto ang tanghalian dahil inihahatid ng kanyang ina.  Di tulad ng tanghalian ni Arlene, iba-iba ang ulam ni Sonia—pritong porkchop, manok, tocino, skin less longganisa, ginisang munggo at iba pa.  Pahihiramin niya ako ng takip ng kanyang baunan, at doon niya ilalagay ang parte ko. 

Sina Arlene at Sonia ang mga kaklase kong nakaaangat ang buhay noon.  Si Arlene, de-service at nakatira pa sa Mountainview na isang subdibisyon.  Si Sonia naman, nasa Saudi ang tatay kaya maganda at malaki ang kanilang bahay, may karaoke sila, malaking telebisyon, at nakabibili ng magasin ng mga artista.   Pagkatapos ng klase namin sa hapon, sa bahay nila kami tumatambay.

Minsan isang tanghali, nag-away kami ni Sonia.  Di ko na matandaan kung ano ang pinag-awayan namin.  Nag-iiyak siyang umuwi sa kanilang bahay.  Maya-maya pa, sumugod na ang kanyang ina sa aming klasrum. Galit na galit sa akin.  Wala ngang nagawa kahit ang aming adviser.   Sunod-sunod kong naranig ang nakasusugat na mga salita sa ina ni Sonia.  Sinumbatan niya ako sa aking pakikihati sa pagkain ng kanyang anak.   Tingin ko sa sarili ko noon, isa akong PG (patay-gutom)!   Pakiramdam ko, bigla akong naging duwende sa matinding pagkapahiya. 

Gusto kong isuka ang mga piraso ng porkchop, manok, tocino, skin less longganisa, at iba pa na kinain ko sa tanghalin ni Sonia.  Siguro,  aabutin din iyon ng ilang kilo kung magagawa kong iluwa lahat.  Di pa kasama ang iba pa niyang ulam na gulay na kinain ko rin.  Pero imposibleng maisauli ang mga nakain na! 

Pagkaraan ng pangyayaring iyon, pagdating na hapon, magkabati na uli kami ni Sonia na parang walang nangyari.  Pinagbati kami ng aming adviser.  Ganoon lang daw talaga ang tunay na magkaibigan minsan nag-aaway.  Totoo nga, si Sonia ang isa sa naging matalik kong kaibigan hanggang ngayon.  Pero si Arlene, pagkatapos ng elementary, nawalan na ako ng balita.  Tumaba na kaya siya?

Namamangha ako ngayon kung paano ko nalampasan ang marami at malulupit na tanghaliang iyon na walang akong baong pagkain.  At kung babalikan ko ang pakiramdam, masaya ako noon habang kumakain sa takip ng baunan ng aking kaklase. 

Ngayong matanda na ako, saka ko lang talaga nadama ang matinding awa sa aking sarili. 

2nd Gig Book Storywriting Contest winners announced

Gig and the Amazing Sampaguita Foundation, Inc. (GASFI) is happy to announce that ten stories won the Gig Book Storywriting Contest. The authors will receive P20,0000.00 each, a winner’s certificate, and a chance for their story to be published as a full-color, fully-illustrated children’s book.

Arranged alphabetically by title, the winning stories are:

Hello, Tatay!
-----by Genaro R. Gojo Cruz
Ishmael And The Ocean
-----by Franklin P. Andaya
Junior's Diary
-----by Carlo Baltazar Ventura
My Dad And I Travel The World
-----by Francesca Cielo M. Ravanes
Postcards To Papa
-----by Raissa Claire R. Falgui
Postscript For Pio
-----by Mia Ayroso Buenaventura
The Stranger At My Door
-----by Gail Christiane Te
The Woman In Daddy's Wallet
-----by Fernando R. Gonzalez
What's Inside A Turtle's Shell?
-----by Raymond G. Falgui
When You Are Away
-----by Bella Charina Alexandra D. Mercado

GASFI, the contest sponsor, is a non-profit organization. Founded and headed by Marissa Oca Robles, GASFI is driven by three of Marissa’s passions: honoring the memory and youthful spirit of her son Gig, promoting the reading habit among children and their families, and serving the needs of Filipino seamen and their families.

The first has to do with turning the loss of a loved one into life-affirming action.

The second is about giving children and their families something that will always keep on giving: a life-long and shared love of reading. “Twenty Minutes At Bedtime” is not only GASFI’s slogan, it is also the minimum amount of time, Marissa believes, that parents should set aside everyday to read to their children.

The third means continuing and expanding the life-work of Marissa’s family, a hallmark of which is the Associated Marine Officers and Seaman’s Union of the Philippines (Amosup), the largest union of seafarers in the world founded and headed by her father, Captain Gregorio S. Oca.

Marissa plans to publish all ten winning stories as full color illustrated children's books. This time, the books might turn out to be more thought provoking and meaningful for seafarer children and their families. In the previous year, the rules specified: “The theme must be something that seafarers’ families---especially children---can identify with. The story must . . . resonate well with children whose fathers are mostly away at sea.” This year, the rules also stated that “bonus points and a greater chance of winning will be given to positive, sensitive, and creatively child-appropriate stories that deal with difficult seafarer family issues like relatives, in-laws, neighbors, troubled teens, money management, parental infidelity, sibling rivalry, resentment, anger, alienation, abandonment, illness, and others.”

All in all, the storywriting contest received more than a hundred and fifty stories. The judges were Karina Africa Bolasco, children's book author and Publishing Manager of Anvil Publishing, Inc.; Neni Sta. Romana Cruz, children's author, book reviewer, educator, and Chairman of the National Book Development Board (NBDB); and Beaulah Pedregosa Taguiwalo, children's illustrator and Regional Advisor for the Society of Children’s Book Writers & Illustrators (SCBWI).

For inquiries about the Gig book project,
e-mail gigbookcontest@gmail.com
or visit http://gigbookcontest.blogspot.com.

For inquiries about GASFI,
e-mail gigfoundation@gmail.com
or visit http://www.gasfi.com/

Hay Skul Graduweyt Ka Ba? Basahin Mo Ito!

(Narito ang bahagi ng aking talumpati sa Graduation ng Holy Rosary Academy of Las Pinas noong Marso 30, 2012. Sana ay mabasa ng mga magkokolehiyo.)

Ako po'y lubos na natutuwa dahil ako'y nakarating sa inyong magandang eskuwelahan at nagkaroon ng pagkakataong magsalita sa harapan ng mga magsisipagtapos ngayong hapon.

Mahirap ang tungkulin ng isang Guest Speaker dahil tungk...ulin niyang magbigay-inspirasyon sa mga magsisipagtapos. Paano nga ba magbigay ng inspirasyon?

Naisip ko, gayahin ko na lang kaya ang mga politiko na ang sinasabi ay sinabi na rin ng iba kapag sila ay naiimbitahan din maging Guest Speaker sa eskuwelahan dahil malapit na ang eleksiyon. Sa kanila maririnig ang mga katagang, “Ang kabataan ang pag-asa ng bayan” na tiyak na narinig din nila sa iba at di naman nila alam kung saang tula ito sinabi ni Rizal, o ang mas sikat na “Ang kahirapan ay di hadlang sa kahirapan.”

Pero naisip ko, di naman ako politiko. Ayoko ring magtunog politiko dahil ang layunin ko talaga rito ngayong hapon ay ma-inspire kayong mangarap at magtapos nang mas mataas kurso sa kolehiyo, at di para manghingi ng boto. Kaya magsasalita ako batay sa aking mga tiyak o espesipikong karanasan at kaalaman bilang estudyante noon, at ngayon ay bilang guro at manunulat.

Kung mapapansin ninyo, ang mauunlad na bansa ay naglalaan ng malaking pondo sa kanilang sistema ng edukasyon taon-taon. Bagaman may ilang bansa tulad halimbawa ng Amerika ngayon ay unti-unti na ring kinakaltasan ang kanilang pondo sa edukasyon bagaman malaki pa rin naman.

Taon-taon lagi nating maririnig sa mga balita telebisyon ang kakulangan sa maraming pangangailangan sa mga pampublikong eskuwelahan tulad ng kakulangan sa klasrum, silya, aklat, guro, at iba pa. Paulit-ulit itong problema dahil di naman talaga nabibigyang-solusyon. Mukhang di kayo maka-relate, dahil tiyak kong ang mga kakulangang ito ay di ninyo naranasan sa eskuwelahang ito.

Maganda ang inyong mga klasrum na marahil ang iba ay air-conditioned pa, maayos at walang surot ang inyong mga silya, kompleto kayo sa mga aklat na kung minsan ay tinatamad pa kayong dalin o madalas ay iwinawala pa ninyo, may mga mahuhusay kayong guro sa bawat asignatura.

Bukod sa aking mga nabanggit, tiyak na may library pa kayo, computer room, maayos na covered court, drinking fountain, maayos na canteen, may service kayo papasok sa eskuwelahan at pauwi ng inyong mga bahay, lahat-lahat na. Kaya sa palagay ko, higit na dapat kayong maging matatalino at mahuhusay na estudyante dahil kompleto kayo sa lahat ng bagay sa inyong pag-aaral.

Madalas kasing mayroon pa rin tayong hinahanap. Hindi natin nakikita o napahahalagahan ang mga bagay na mayroon na tayo. Nakakalimutan natin na may mga estudyante lalo na yaong mga nasa pampublikong eskuwelahan ang wala ng alinmang sa mga nabanggit ko. Pero nakagugulat dahil may mga galing sa pampublikong eskuwelahan na mahuhusay pa rin kahit marami ang kulang sa kanilang pag-aaral.

Patunay lamang na kung tagalang seryoso ang isang estudyante sa kanyang pag-aaral at may pangarap siyang gustong marating, hindi hadlang ang maraming kulang sa kanya.

Kaya kayo nag-aral sa Holy Rosary Academy of Las Pinas ay dahil alam ng inyong mga magulang na malaki ang problema ng ating pampublikong edukasyon. Kaya bilang pasasalamat, isang masigabong palakpakan ang ibigay natin sa ating eskuwelahan dahil sa pagiging katuwang nito ng ating gobyerno sa pagbibigay nang maayos na pasilidad at de-kalidad na edukasyon.

Ang tunay na laban para sa inyo ay magsisimula pa lamang sa pagtungtong ninyo sa kolehiyo.

Unang naging problema ng ilan sa inyo ay kung saan magkokolehiyo.

Siyempre, pumasok agad sa isip ninyo ang apat na pangunahing universities sa bansa, ang UP, Ateneo, La Salle at UST.

Pero nakapa-competitive ng entrance exam sa UP dahil ito ay isang State University. Nakapahirap makapasok. Kakaunti ang tinatanggap yung talagang matatalino at muli dahil limitado ang pondo ng gobyerno.

Kung sa Ateneo, La Salle, UST naman, bukod sa mga kilalang mga universities ang mga ito, kailangan ding ihanda ng inyong mga magulang ang malaking halaga/pera upang makatapos kayo sa piniling kurso. Inutil na rin ngayon ang mga educational plan ng mga insurance company na hinulugan ng inyong mga magulang nang maraming taon dahil sa pagkalugi ng mga ito.

Sa ilang mga estudyante o kaklase ninyo, kung di man pumasok sa kanilang isip ang apat na university na binanggit ko, pinili nila ang university may magandang uniform, o ang university na papasukan ng kanilang crush o best friend.

Pero alam ba ninyo, wala sa pangalan ng university ang ikatatagumpay ng isang estudyante.

Babanggit ako ng isang patunay. Sa nakaraang civil engineering exam, tatlong estudyante ng Catanduanes State Colleges sa Birac Catanduanes ang nag-top. Ilan taon na itong pinatutunayan ng Catanduanes State College. Natalo nila ang mga kilala at mamahaling university sa Maynila. Sino ba ang nakarinig na sa inyo ng Catanduanes State Colleges? Hindi kilala ang kanilang university pero ang graduates nila pumapasa at nagta-top pa sa exam. Ano ang pipiliin ninyo? At kung mababasa ninyo sa Philippine Daily Inquirer ang buhay ng mga estudyanteng nag-top, literal na iginapang ng kanilang mga magulang ang kanilang pag-aaral sa kolehiyo.

Sa pagpili naman ng kurso, madalas na piliin ng mga estudyante ang kursong patok sa ibang bansa at may mataas na sahod o ang kursong may magandang tunog kapag binigkas ang pangalan.

Kaya nga napaka-ironic na sabihing “Ang kabataang ang pag-asa ng bayan.” Paano magiging pag-asa ng bayan ang kabataan kung literal silang pinaaalis ng gobyerno upang magpasok ng dolyar sa ating bansa? Paano magiging pag-asa ng bayan ang katabaan kung hindi nag-i-invest ang gobyerno sa kanila?

Siguro mas tumpak na sabihing “Ang kabataang ang pag-asa ng ibang bansa” dahil unang-una, halimbawa ang mga Pilipino nars natin ang nag-aalaga sa matatandang Japanese, Italian, American, German, at iba pang lahi. Manghang-mangha ang ibang lahi kung paanong mag-alaga ang mga nars na Pilipino. Tanging ang lahing Pilipino lang ang makagagawa nito. Mapipilay ang buong-mundo kung walang Pilipino dahil tayo ang sumasalo sa mga mahihirap, delikado, nakamamatay, at inayawang trabaho ng ibang lahi. Sinasakop ng mundo ang mga Pilipino bilang mga alila. Pambihira rin ang tapang ng mga Pilipinong nagtatrabaho sa ibang bansa na may digmaan pero ayaw pa ring umuwi.

Sa tingin ko, kailangang linawin ng gobyerno o ng ating presidente ang talagang gusto niya para sa ating bansa.

Halimbawa, kung gusto niyang mapaunlad talaga ang Pilipinas, palakasin ang mga kursong kailangan ng bansa.

Halimbawa, ayon sa Technical Education and Skills Development Authority (TESDA) at ng Commission on Higher Education (CHEd) kailangang-kailangan ng bansa ang mga estudyante kukuha ng kursong pagsasaka. Bigla kayong napangiwi!

Kasi ang akala ninyo ay literal kayong magtatanim sa mga bukid at masisikatan kayo ng araw. Sa pag-aaral ng agriculture, isa lamang sa maaari ninyong pag-aaralan sa mga laboratoryo iba't ibang breed ng bigas o ng ibang crop at kung paano ito napaparami na bagay sa ating klima o panahon. Ganito ang ginagawa ng ating mga kalapit na bansa sa Asia kaya ang nangyayari ngayon, tayo ang umaangkat ng bigas sa Thailand at Vietnam. Nakakahiya ito. Tayo ang eksperto sa pagtatanim ng palay bakit tayo ang bumibili o umaangkat sa kanila. Tandaan nating nasa ating bansa ang pinakaunang laboratoryo ng palay sa rehiyon, ang International Rice Research Institute (IRRI) na nasa Los Baños, Laguna. Tayo ang nagturo sa mga kalapit nating bansa sa Asia sa pagtatanim ng palay pero mukhang tayo ang di nag-a-apply ng ating itinuturo sa kanila sa ating bansa.

Anong baduy sa kursong Agriculture kung ikaw ay magiging katuwang sa paglikha ng pagkain para sa maraming Pilipinong nagugutom? Sa tingin ko, mas baduy ang mga mga kumukuha ng kursong kailangan ng ibang bansa? Bago pa tuluyang maging pabrika o pagawaan ng mga spare parts ng teknolohiya ng mayayamang bansa, ang malalawak nating lupain, sana'y magamit ito ng mga Pilipinong nag-aaral na Agriculture bilang kanilang laboratoryo.

Sa larangan ng teknolohiya, mapapansin ang mga kursong kaugnay nito ay nakapokus lamang sa kung paano gagamitin ang mga ito. Hindi itinuturo sa mga estudyanteng Pilipino kung paanong gumawa mismo ng teknolohiya. Kaya ang nangyayari, nagsisilbing market o bagsakan lamang tayo ng mga teknolohiya ng ibang bansa. Tuwang-tuwa naman tayo sa tuwing may bagong modelo ng cellphone, laptop, o Apple I-pad, Nano at iba pa. Tandaan natin, hinding-hindi tayo ang nakikinabang sa mga ito sa mas matagal na panahon. Sabi nga, ang paraan ngayon ng pananakop ng mayayamang bansa ay sa pamamagitan ng kanilang teknolohiya. Kaya habang-habang palit kayo nang palit ng cellphone pinayayaman ninyo ang ibang bansa. Mas effective ito kaysa pisikal na pananakop.

Dapat ang maging tuon ng mga kursong may kaugnayan sa teknolohiya ay kung paano tatapatan ng Pilipinas ang mga kompanya ng Microsoft o Apple. Hindi ba napakagandang isipin na tayo na mismo ang gumagawa ng ating cellphone, laptop, o kompiyuter na ginagamit?

Kung ”Apple” ang kay Steve Jobs, tatawaging nating ”Bayabas” ang sa atin. O baduy na naman para sa inyo! Walang baduy hangga't ito ay gawa nating mga Pilipino at ang kita para ay sa Pilipinas.

Problema natin sa kasalukuyan ang langis/petroleum. Kapansin-pansing wala na naman tayong ginagawa para solusyunan ang problemang ito. Alam natin, kitang-kita na ng ating dalawang mata, paubos na ang deposito ng langis sa mundo. Kaya nga kinokontrol na ng US ang mga bansang pinagmumulan nito? Ano ang ginagawa natin? Wala! Mga pantapal o panandaliang solusyon tulad ng Pantawid Pasada.

Sa DLSU-Manila, may ginawa ang mga estudyante ng engineering sa aming pamantasan na Solar Car. Napakalinaw na ito ang sagot sa ating problema sa langis pero ano ang ginagawa ng ating gobyerno. Baka maunahan na naman tayo ng ibang bansa, bilin ang imbensiyong ito ng mga taga-La Salle at i-produce nila nang marami tapos tayo uli ang magiging bagsakan ng kanilang solar car.

Laging deadma lang ang gobyerno sa mga imbensiyon nating mga Pilipino. Maraming tayong imbensiyon na binili na ng ibang bansa, isang halimbawa na lang ay ang Flourescent Lamp ni Agapito Flores na ibang bansa na ang nagpo-produced.

Pero kailangan nating magtiis sa taas ng langis. Kasi di puwedeng di tayo aangkat dahil malaki ang ipinapanik nitong buwis sa gobyerno. Dahil sa langis, may mga sasakyang pribado at pampubliko tulad ng jeep, bus at iba pa na gumagamit nito na nagpapanik din ng buwis sa gobyerno. Kung matatanggal ang langis, tiyak na maraming politiko ang aalis din sa gobyerno. Napansin ninyo, kahit ang sagot ay bisikleta sa ating problema sa pampubliskong transportasiyon, di ito ginagawa ng ating gobyerno.

Isipin ninyo, kung magbibisikleta tayo papasok at pauwi ng eskuwelahan ang daming problema ng bansa ang mabibigyang-solusyon. Pero mahirap magbisikleta sa kalye natin dahil sa maraming driver ang di marunong gumamit ng kalsada.

Alam ba ninyo na may isa ring estudyante ng UP na nakagawa ng Bamboo Bycicle. Sayang talaga ang talino nating mga Pilipino!

Kailan kaya tayo papansinin ng ating gobyerno sa ating mga imbensiyon.

Malinaw ang sagot, kung nais ng ating gobyerno na mapaunlad ang ating bansa, kailangang suportahan nito ang produkto ng talino ng mga kabataang Pilipino.

At kung mangyayari ito, doon talagang mapatutunayang nating totoo ang kasabihang ”Ang kabataan ang pag-asa ng bayan.”

Sa mga magsisipagtapos ngayong hapon, kailangan kayo ng ating bansa. Kung kayo ay mag-aaral sa isang state university, huwag namang lumabas agad ng bansa. May tungkulin kayong maglingkod sa ating mamamayan dahil sila ang nag-aral sa inyo. Kung sa private university naman kayo mag-aaral, sige lumabas na agad kayo ng bansa. Pero lagi ninyong tatandaan na Pilipino kayo at may pananagutan sa ating bansa. Magpasok kayo ng pera sa ating bansa dahil ito ang lantarang ipinagagawa sa ating ng kasalukuyang gobyerno. Kung sapat ang inyong naipon, magnegosyo sa loob ng ating bansa. Magbigay ng trabaho sa ating mga kababayan.

Lakihan natin ang ating mga pangarap para sa ating bansa. Isa mga sa sinasabing dahilan ng di pag-unlad ng mga Pilipino ay dahil sa kung mangarap tayo ay kay liliit. Sa isang Pilipino, sapat na ang magkaroon ng sari-sari store sa harap ng kanyang bahay, ang maging magtataho sa araw-araw, ang maging mananahi, ang mamasukan bilang facetory worker.

Lakihan natin ang ating mga pangarap. Gusto kong magkaroon ng supermarket, gusto kong maging supllier ng taho sa NCR, gusto kong magtayo ng sariling school, gusto kong magtayo ng sarili kong pabrika. Lakihan natin ang ating mga pangarap nang tumaas din ang ating pagtingin sa ating mga sarili. Tandaan natin, di tayo kailangang maging alipin ng ibang bansa dahil tayo ay dakila at matatalino. At kung tayo naman ang uunlad, di naman natin gagawin iyon sa kanila o sa ibang lahi dahil tayo ay makatao.

Hihintayin ko ang tagumpay ninyo aking mga mahal na estudyante! At asahan ninyong gagawin ko rin ang aking part bilang guro at manunulat ng ating bansa.

Sana ay hindi ko lamang kayo na-inspire sa aking sinabi, sana na challenge ko kayo. Talagang marami tayong kailangang gawin para sa ating mahal na bansa, sa ating nag-iisang Pilipinas!

Isang magandang hapon sa lahat!

Saling-pusa

Children have to go to school, so Saling-pusa goes too. But he is too young to be on the teacher's official list of students. He is one of them, and yet he isn't. Saling-pusa is the amusing story of a boy who loves school, even if he isn't exactly part of the class. this book reveals that is never too early for a child to learn good things in life.

Story by Genaro R. Gojo Cruz
Art by James B. Abalos

Buy and donate! Call at 416-8460 to know more.

Bunsoy

Why did Tatay leave? When will he be with us again?

Unlike the class homework he used to do with his father, it is hard for Bunsoy to find answers to his questions. But he will learn one definite fact--his father loves him evry much.

Thoughtful and heart-warming. Bunsoy answers the questions many children ask today about their parents who need to work abroad.

Story by Genaro R. Gojo Cruz
Art by Leo Kempis Ang

Buy and donate! Call at 416-8460 to know more.

Ang Batang May Maraming-Maraming Bahay

Koko's playmates listen eagerly whenever he tells them anout his many houses. From grand buildings to tiny huts, on vast lands, atop lofty mountains, and beside azure seas--it must be wonderful to own even one of those houses!

However, when huge floods lead to tragedy, Koko and his friends discover a priceless treasure even better than a million houses.

Story by Genaro R. Gojo Cruz
Art By Aldy Aguirre

Buy and donate! Call at 416-8460 to know more.

Anluwagi

Ino has always wanted to know how his father, the best carpenter in Daang-Bakal, turns scrap material into beautiful houses and objects.

But one day, demolition trucks destroy everything in Daang-Bakal, and Ino finds himself in a faraway place where everthing is different. He will soon discover the secrets of his father's craft, and us it to lay the foundation for his own dreams.

Anluwagi tackles the issue of demolition and relocation from a child's perspective.

Story by Genaro R. Gojo Cruz
Art by Pergylene Acuna

Buy and donate! Call at 416-8460 to know more.

The Big Box of Surprise

As soon as Lola opened the big box,
Bea and I became excited by the fragrant scents.
We saw lots of chocolates, canned goods,
soap bars, clothes, shoes, and battery-run toys.
There was nothing unique in those things she sent.
Where is the surprise Nanay was talking about?

--The Bog Box of Surprise
Story by Genaro R. Gojo Cruz
Illustrations by Bernadette Solina-Wolf

To order, please contact the LG&M Corporation, tel. num. 7122722.

Defrost

ni Genaro R. Gojo Cruz

Sa unang gabi ng aking pag-iisa,

naisip kong i-defrost ang refrigerator.

Sa pagbukas ko ng pinto at pagpindot

ng kaisa-isang buton sa loob, agad

kong natanaw ang maraming alaala.

Nang buksan ko ang isa pang pinto

sa itaas, bumungad sa akin ang makapal

na yelo, sumidhi ang nasà kong matunaw

agad ang yelo sa freezer, hangad ko

noon pang makita at madama ang sarili

(tiyak na aabutin ako ng madaling-araw).

Nahiga muna ako sa kama. Iniwang

bukas ang lahat ng aking pandama.

Sa pagkatunaw ng yelo, dama kong

kay tagal na rin akong naging manhid.

Isa-isa kong inilabas ang mga naging bato

na ring pagkain—sumagi sa aking gunita

ang ating mga abalang-umaga, ang lalim

ng gabing hangad natin ay mainit na sabaw.

Inilabas ko rin ang mga tirang ulam, tubig,

juice sa tetra pack, itlog, palaman, tumigas

na pizza na inorder mo noong isang gabi,

lahat-lahat na—marami pala tayong nakaligtaan

at di napag-usapan. Sa ibaba, nakita ko

ang mga gulay (bulok na ang iba). Naalala

kong balak mo pa lang magsinigang.

Nang mailabas ko ang lahat-lahat, nilinis

kong mabuti ang loob ng refrigerator,

isa-isang nalalaglag ang numinipis na yelo.

Kay gaan ng pakiramdam ko, ganito pala

ang maiwan nang walang inaasahang uuwi.

Hungkag ang aking buong pagkatao.

Ngayon, taglay ko na ang kalayaang pumili

sa mga alaalang iniwan mo—bukod-tangi

ang mga sandaling habambuhay ang pag-ibig.

Isa-isa kong ibinalik ang lahat sa dati, itinapon

ko na ang mga bulok at magpapaalala pa sa iyo.

Nang isara ko ang refrigerator, nakaligtaan

ko ang pag-apaw ng naipong tubig sa ilalim.

Itinapon ko sa lababo ang mabahong tubig—

naalala kong kailangan ko rin palang sairin

ang luhang naipon ng mga nakaraang-araw

sa unang gabing ito ng aking pag-iisa.

Ang Pangit Kong Karanasan sa Likod ng Programang Kris TV ng ABS-CBN

Isang hapon ng Sabado, matapos akong makinig kasama ng aking tatlong klase ng Humanities sa De La Salle University-Manila sa lektura ng isang kilalang classical pianist, nakatanggap ako ng mensahe na nag-iimbita sa aking Facebook. Ito ang mensahe:

hi sir, this is -------- from kristv abs cbn. staff po ako ni ms kris aquino. naghahanap po kasi kami ng sum 1 na may success story at nairefer po kayo ni davee sa akin. live guesting po ito on tuesday . sir if your willing and availabe pls reply po sa msg na ito or txt me po…

Sino ang tatanggi sa ganitong imbitasyon? Nabulabog ang sandali ng aking pananahimik at pagnamnam sa ilang mga classical music na aking napakinggan at naintindihan noong hapon iyon.

Ibinigay ko ang aking cellphone number. Sumunod na ang maraming tanong sa text at ilang tawag sa telepono na matiyaga ko namang sinagot. Kay sarap ng pakiramdam na biglang may nagkaroon ng interes sa akin buhay, sa aking isang pangkaraniwang tao lang. Tungkol daw sa tagumpay ang topic. Sa isip ko, mukhang marami akong paghuhugutan ukol sa topic na ito dahil dumaan din ako sa maraming kabiguan.

Pero may pasubali ang unang kumontak sa akin, sa pamamagitan ng text sabi niya: “Sir, standby ka po ah. Nainform ko nap o yung writer. At hnhnty n lng po namin yung approval ng nsa taas. Inform po kita as soon na tuloy po tayo. Salamat po.”

Kasunod nito ang ilang pang tanong at tawag sa telepono ng isang nagpakilalang writer ng programa. At araw ng Linggo, natanggap ko na ang kompirmasyon sa unang kumontak sa akin: “…Confirmed na po kau on Tuesday ah. Oct11 8.15-8.30 po ang coltym. Elj bldg, abs-cbn.” Natuwa ako sa aking kausap, mukhang organisado at tiyak.

Inihanda ko ang aking sarili. Biglang nagkaroon ng mga pagbabago sa aking schedule bilang isang pangkaraniwang tao. Kailangang handa ako sa Martes.

Kaya Lunes na gabi, inisip ko kung saan ako mag-aagahan. Ipinagpaliban ko muna ang pagpunta sa gym. Inihanda nang mas maaga ang mga gagamitin kong powerpoint sa aking klase para sa hapon ng Martes. Nag-set din ako ng meeting sa isang artist na gagawa ng aking bagong libro sa mismong vicinity ng ABS-CBN. Kinalkula ko na ang oras ng aking meeting pabalik ng Taft Avenue nang di ako mahuli sa aking klase.

Pero eksaktong alas-10 nang gabi, natanggap ko ito: “Hello sir genaro, Sorry to inform you po, di na po tuloy ang guesting niyo tommorow (spelling niya ito) sa kristv. (sad face) May bglaang changes po sa treatment ng script po. Sorry talaga sir.” Kasunod nito ang isa pang text na: “Super sori talaga sir. Nainform lang dn po ako ng writer namin (sad face uli).” Naramdaman ko naman ang sinseridad ng paghingi ng paumanhin ng unang kumontak sa akin na nagsabing magkababayan kami. Nagtext ako: “Ok no problem!”

Naisip ko, inisip ng writer ng programa ang treatment sa script pero ang treatment niya sa mismong taong naabala at may pandama, nabalewala at di niya nagawang isipin!

Sa karanasan kong ito, di ko maiwasang ikompara ang iba pang programang nag-feature ng aking kuwento. Di ko naranasan ang ganito sa mga programang tulad ng Wish Ko Lang at Kapuso Mo Jessica Soho ng GMA 7. Nahiya pa nga ako sa pagiging on time at kasipagan ng mga staff sa mga nabanggit na programa. Nagpunta sila sa Binondo sa aking pagtuturo sa mga street children, sumama sa akin sa kalye habang nagtuturo, nagpunta sila sa DLSU-M at kinunan ako habang nagtuturo, nakarating pa sila mismo sa aking munting bahay sa Bulacan kahit kasagsagan ng bagyo. Hatid-sundo rin ako.

Alam ko ang kalakaran sa media. Sa aking pagtuturo sa aking mga estudyanteng kumukuha ng mass media, lagi kong sinasabi, kung papalaot sila sa mundong ito, kailangang handa silang magpa-exploit. Tiyak na patataihin sila ng istorya para sa programa. Papaghahagilapin sila tiyak ng kuwento saan mang lupalop ng mundo. Gagamitin ang kanilang creativity sa ngalan ng rating at iba pa. Binabayaran sila para rito. Kahit galing sila sa mamahaling pamantasan o mayamang pamilya, balewala ito sa mga taong matagal nang nakababad sa media. Kabilin-bilinan kong alamin at isabuhay ang ethics sa pangangalap ng istorya buhat sa ibang tao at maging professional sa pakikipag-usap. Huwag manggagamit ng mahihirap o mahihina sa ngalan lang ng programa at rating. Ang kalakaran ng gamitan sa media ang dahilan kung bakit di ko pinasok ang mundong ito. Ayokong magpagamit!

Noong kasagsagan ng Marina ng ABS-CBN, kinontak ako ng isang taga-publishing ng kompanya upang gawin at sulatin ang komiks bersiyon ng programa. Ginawa ko ang concept at preliminaries. Sa ilan ding meeting, di nababanggit ang aking fee. Tinabangan ako at nawalan ng gana sa proyekto. Nagkataon namang bumaba ang rating ng Marina dahil binanat nang binanat ang istorya para tumagal. Buti na lang at di ko ginawa ang komiks. Mahirap tumangging ako ang gumawa ng komiks kung nakalathala rin ang aking pangalan. Napaka-effective pa namang medium ng komiks. Ayokong gawan ng legacy ang isang palabas na di naging maganda ang wakas.

Sa mismong programang Kris TV, kung susuriin ang mismong espasyong ginagalawan ng mga guest, makikita ang tunggalian ng uri at kapangyarihan. Mapapansing ang mga kilalang personalidad ay nakaupo sa magandang sala kasama ni Kris. Pero ang iba pang inpormants na di kilala o “walang pangalan” ay kasama ng audiences.

Sa isang episode na aking napanood, kasama ni Kris sa sala sina Sweet, Candy Pangilinan, isang Attorney, at Gerard (nakalimutan ko ang surname niya). Nasa audiences naman ang dalawang babaeng may anak na may kapansanan at isang expert from DepEd.

Sa diskurso ng pagtatanong, mahahalatang ginamit lang episode na ito para sa pagbebenta ng “Budoy” ni Gerard. Itinago ang ganitong intensiyon sa pagsasabing de-kalidad at maganda ang values ng “Budoy.” Higit na maraming ibinatong tanong sa mga kilalang personalidad. At sa dalawang pangkaraniwang ina, halos tig-isang tanong lang. Mapapansin din ang kakulangan ng kaalaman ni Kris sa dalawang ina. Inakala niyang may single parent sa kaniyang tinatanong. Nakahihiya ang ganitong insidente ng pagkakamali sa pambansang telebisyon dahil patunay ito ng kakulangan ng malasakit ng kilalang host na alamin ang kuwento ng karaniwang tao na magagamit sana upang makapagtanong din siya ng matino at mahusay na tanong. Pero na-master na ni Kris ang retorika ng pagtatanong o interbiyu, kayang-kaya niyang bumawi sa kaniyang pagkakamali sa paraang di halata at palabasing di niya kasalanan. Naibato agad ni Kris ang sisi sa kaniyang staff sa pagsasabing iba ang research na kaniyang nabasa.

Si Gerard ang malimit tanungin ni Kris kahit wala namang kontent o paulit-ulit lang ang sagot ng tinitiliang binata. Hinuhugot lang ni Gerard ang kaniyang sagot bilang artistang gumanap na may kapansanan sa “Budoy.” Nanghihinayang ako sa dalawang karaniwang ina na kasama sa audiences. Maaari silang paghugutan ng totoo at mga “nakatuntong-sa-lupang” pahayag.

Tiyak kong kung natuloy ako sa Kris TV, kasama rin ako sa audiences, sa espasyo ng mga pangkaraniwan at “walang pangalan.” Siguro kung isa akong kilala, mayaman o makapangyarihang tao, mangingimi kahit papaano ang kumontak na gawin sa akin ito. Sino nga ba ako? Pero sa mga Pilipino kasi, sa bansang binaliw ng tsismis at ka-showbizan, interesado talaga tayo sa kuwento ng mga artista at “may pangalan”, kaysa mga kuwento ng mga kababayan nating lubog sa baha sa Bulacan.

Sa totoong buhay, kung may mga taong pakiramdam ko ay umalipusta sa akin, madalas ay ginagawa ko silang mga tauhan sa aking kuwento. Sila yung mga ginagawa kong kontrabida. At dahil kontrabida sila, sila ang pinarurusahan ko sa bandang huli. Kailangang maging madugo ang kanilang kamatayan. Pero di ko ito magawa sa mga staff ng Kris TV dahil walang silang mukha at katawan sa aking imahinasyon—mga text at tinig lang sila kaya mahirap silang gawing tauhan o lalong higit na maging tao.

Mahirap at di tamang mag-generalize. Tiyak kong higit na maraming tao pa rin ang may magandang karanasan sa Kris TV. Malas ko lang dahil pangit ang sa akin. Siguro, mabibilang lang sa daliri ang may pangit na karanasan na tulad ko.

Sa aking paglalaro sa The Price is Right (programa uli ni Kris) ngayong taon sa ABS-CBN, tuwa ang aking naramdaman kahit di ko naiuwi ang anumang sa mga premyo. Natuwa ako dahil patas ang laban. Alam ko kasing mahina ako sa hulaan ng presyo. Ipinagngingitngit ko di ang di ko paglabas sa programa kundi ang naging pagtrato sa akin. Sa bago kong karanasang ito, pakiramdam ko, di lamang ako natalo kundi nanakawan ako—ng panahon, effort (may salin ba ito sa wikang Filipino), at ng dignidad bilang isang karaniwang tao. Nabulabog ang aking tatlong araw!

Kuwitis

MADALAS AKONG TAKASAN ng aking dalawang Ate noong bata ako. Malaking sagabal kasi ako sa aking Ate Rowena at Ate Sally (kambal kong kapatid na babae) sa kanilang paglalakwatsa o paggagala. Madalas pinatutulog muna nila ako upang makatakas sila.

Isang gabi, tinakasan na naman nila ako pero ang di nila alam ay nagkukunwari lang akong tulog. Sinundan ko sila. Sa aking pagsunod, di ko namamalayang malayo na rin pala ang aking narating.

Di pa ako nag-aaral noon kaya sa tantiya kong nasa apat hanggang limang taon ako noon. Nakarating ako hanggang bisita sa Muzon. Naakit ako sa kakaibang kulay at liwanag ng bisita. Maraming arko na sinabitan ng iba’t ibang kulay ng bulaklak na gawa sa papel na may hawakan sa magkabila at dala ng dalawang tao. Sa gitna ng arko ay makikita ang mga batang babae at lalaki na makinang at kay gaganda ng bihis. Kay liwanag ng paligid. Nakakalula ang dami ng tao.

Nang magsimulang maglakad ang prusisyon. Nakisabay ako. Sa paglalakad, hinahanap ko ang dalawa kong tumakas na Ate. Di ko sila makita. Pinagtataguan na naman nila ako, naisip ko. Mahaba-haba na rin ang aking nalalakad pero di ko alam kung ano ang sinamahan ko.

Pagdating sa Pastol, malapit sa aming lumang bahay, naisip kong uuwi na ako. Pero bago pa man tuluyang tumapat sa aming bahay ang prusisyon, may nagsindi ng isang kuwitis. Sa halip na pumuntang langit ang kuwitis sa tabi ko ito pumunta. Mabilis na mabilis. Parang nagbaga ang aking paligid. Nag-init ang aking mukha. Sa isang iglap sa pisngi ko pumutok ang kuwitis.
Umalingawngaw sa buong Pastol ang aking pagpalahaw! Ako na bigla ang tiningnan ng lahat ng tao.

Kasama rin pala sa prusisyong iyon ang isa ko kapatid na lalaki. Agad niya akong nakilala at inuuwi ng aming bahay.

Kinabukasan, nagising akong katabi ang isang biyak ng cortal at isang de-boteng Royal Tru Orange. Masarap pala ang maputukan. Bihirang-bihira akong makainom noon ng de-bote.

Pero ang kinatatakutan ko ay ang Tatay ko. Maaaring bugbugin niya ang aking dalawang Ateng mahilig tumakas. Alam na alam ko kung paanong magalit si Tatay. Wala siyang pakialam saan mang bahagi ng mukha o katawan tumama ang kaniyang matitigas na kamao. Tatalunin niya si Fernando Poe Jr. sa pagsuntok. Nakita ko kung paano niya pinagsusuntok ang isa kong kapatid na lalaki. Pero si Ate Rowena lang ang napagbuhatan niya ng kamay. Si Ate Sally nakatakas uli.

Hanggang ngayon, kaba at takot ang aking nararamdaman kapag may mga kuwitis na sinisindihan kung may kasal, binyag, pista, o Bagong-taon. Pakiramdam ko, parang sa tabi ko papunta at nakatakdang pumutok ang mga ito. Mabilis na bumabalik sa akin ang mainit at mahapding pakiramdam. Naaamoy ko ang pulbura.

Mahalaga sa akin ang karanasan kong ito dahil noon ko nakitang mahalaga rin pala ako sa Tatay ko. O sige na, kahit naaalangan akong sabihin hanggang ngayon, mahal rin pala ako ng Tatay ko. Naaalangan akong sabihin dahil di ako sanay o sinanay magparamdam ng nararamdaman. Maging si Tatay, di kailanman nagsabi na mahal niya kaming magkakapatid. Eksakto lang kung magsalita ang aking Tatay. Kung may iuutos o ipagagawa siya, iyon lang talaga ang sasabihin niya.

Ngayon ko naisip, bakit kailangan ko pang maputukan ng kuwitis at masaktan ang aking kapatid para lang malaman at madama kong mahal rin pala ako ng Tatay ko?

Bakit kailangan ko munang maramdaman ang hapdi ng kuwitis para makainom ng cortal at makatikim ng masarap na Royal Tru Orange?

Kulambo

NAKATATAKOT NGAYON ANG bilang ng mga naging biktima at namatay na dahil sa sakit na Dengue. Di man lang marunong pumili ang sakit na ito ng taong dadapuan—mahirap man o mayaman. Naisip ko, kahit papaano ay may equalizer naman sa ating lipunan. Kahit man lang sa sakit na Dengue, mararamdaman nating pantay-pantay ang lahat—politiko man o kargador ng mga gulay sa palengke. Unfair talaga ang buhay kung mahirap lang ang dinadapuan ng Dengue!

Ang matinding takot ang nagtulak sa akin upang pumunta sa isang kilalang mall upang bumili ng kulambo na pang-isahan lang. Di naman malamok sa aking munting tinitirahan sa Maynila pero alam kong traydor ang mga lamok. Pero nabigo akong makabili. Ayon sa saleslady na pinagtanungan ko, wala na raw silang stock. Ang nakita ko ay kulambong pang-sanggol na binubuksan na parang isang payong.

Uso pa nga ba ang paggamit ng kulambo? O talagang naubos lang dahil mataas na demand dahil sa dengue?

Isa sa mga bisyo ko sa pagtulog noong bata ako ay ang pagkikiskis ng aking paa sa kulambo. Madalas nga akong kagalitan ng aking Nanay dahil sa laging napipigtas ang pagkakatali ng kulambo dahil halos gawin ko na itong kumot.

Ayos na ayos na magkabit ng kulambo ang Nanay ko. Pantay na pantay ang pagkakatali. Kailangan din ipailalim na mabuti ang laylayan ng kulambo sa higaan naming banig nang di makapasok ang mga lamok.

Hanggang sa aking paglaki, dala-dala ko ang hilig sa kulambo. Hinding-hindi ako makakatulog hangga’t walang mapagkikiskisang magaspang ang aking mga paa. Higit na mainam kung may isa pang kulambo na maaaring kong gawin sapin o kumot sa pagtulog. Walang maaaring kumuha o umagaw ng aking kulambo dahil maghahalo ang balat sa tinalupan.
Sa aking alaala sa Pastol, mas malalaking kulambo ang aking nakikita. Magkakatabi kaming magkakapatid kaya kailangang malaking kulambo rin ang gamitin na halos sumakop sa aming kabahayan. Kuwentuhan ang nagpapaantok sa aming magkakapatid noon. Ngunit habang kami ay lumalaki, at habang isa-isang nagsisipag-asawa ang iba, naging pang-isahan na ang aming mga kulambo. Kani-kaniyang kabit ng kani-kaniyang kulambo.

Nang mag-aral ako sa kolehiyo at manirahan sa Maynila, pinilit kong kalimutan ang bisyo sa pagtulog. Nahiya na kasi akong dalhin at makita pa ng ibang tao ang aking luma at gula-gulanit ng kulambo. Ngayon, nasanay na akong matulog nang walang kulambo bagaman paminsan-minsan ay hinahanap ko pa rin ang masarap sa paang kagaspangan ng kulambo.
Buti na lang at di muna ako nakabili ng kulambo. Alam kong maraming alaala ang magsisibalik kung gagamit uli ako nito—mga alaala ng aking kamusmusan na ang aking Nanay ang aking katabi sa pagtulog sa iba’t ibang bahay na tinirahan.

Tiyak na sa mismong pagkakabit ko ng bago kong biling kulambo, maaalala ko si Nanay na siyang nagkakabit ng kulambo. At sa paghinga ko sa loob ng kulambo, maaalala ko siya na aking katabi.

At ang pinakamahirap, ang sumagi sa isip at maramdaman ang lungkot ng mahaba-maha na ring panahon ng aking pag-iisa.

Hula

ISA SA PAMBIHIRANG kakayahan ng Tatay ko ay ang panghuhula. Noong bata ako, sa pamamagitan ng aking palad, hinulaan niya akong di raw ako yayaman. Gastador raw ako. Wala man lang raw siyang makitang mga guhit sa aking palad na lumilikha ng kuwadrado o kahon na tanda raw ng pagiging matipid o pagyaman balang-araw. Lahat daw ng pera ay palabas at dadaan lang sa aking palad.

Tumatak sa aking isip ang sinabing iyon ng aking Tatay. Lagi kong tinitingnan ng aking palad noon. Pakiramdam ko, parang natapos na agad ang aking mga pangarap kahit di pa natutupad. Parang wala na talagang pag-asang yumaman ako. Lalo pa’t alam kong mahirap kami. Nakasanla sa bangko ang lupang kinatitirikan ng aming lumang-lumang bahay. Marami sa mga kapatid ko ang di man lang nakatuntong sa kolehiyo.

Tingin ako nang tingin sa akin palad noon, pilit akong naghahanap ng mga guhit na lumilikha na kuwadrado at walang anumang butas o guwang na maaaring pagdaanan ng pera palabas. Baka malabo lang ang mata ng Tatay ko.

Nang tumira na ako sa aming lumang bahay sa Pastol pagtuntong ko ng Grade 4 ako, lubos kong nakilala ang Tatay ko.

Mahilig siyang manita—may ginagawa man ako o wala. Ayaw na ayaw niyang nasasayang ang buong maghapong walang ginagawa. At kung may ginagawa naman ako, sisitahin pa rin niya ako.

Kailangang sa pagwawalis, dahon na dahon lang ang mawalis at madakot. Galit na galit siya kung may makikitang bato o lupang makakasama sa pagwawalis. Bago lagyan ng tubig ang tapayan, kailangang isisin o eskobahin munang mabuti ang tapayan at itaob kung maaari. Sa pagdidilig, ayaw na ayaw niyang makikitang sa dahon idinidilig ang tubig. Gusto niyang sa mismong lupa nang makarating agad sa ugat ang tubig. Sa pagkain, ayaw na ayaw niyang iinom ako agad ng tubig pagtapos kumain. Kailangang magpalipas muna nang ilang minute bago uminom ng tubig. Ayaw na ayaw rin niyang makikita akong umiinom ng de-bote. At maging ang aking paglalakad ay sinisita niya, huwag ko raw kaladkaring mabuti ang aking paa nang di rin agad maupod ang aking tsinelas. Labis niya akong kinagalitan nang magdamo ako ng aming bakuran. Akala ko kasi, damo pa rin ang aking binubunot noon, iyon pala ay mga halamang gamot na niya. Kaya mula noon, kinikilala ko muna ang mga damo bago bunutin. At kung tama naman ang aking ginagawa batay sa mga utos ni Tatay, walang anumang papuri akong naririnig sa kaniya. Di talaga niya ugali ang pumuri ng mga tamang gawa. Hangga’t wala akong naririnig na paninita buhat sa kaniya, ipinagpapatuloy ko ang aking ginagawa.

Taong 1988 pumanaw ang aking Tatay at hanggang ngayon, sa anumang aking ginagawa noong bata na ginagawa ko ngayon, parang lagi pa rin siyang nakamasid o nakabantay sa aking ginagawa. Natatakot pa rin ako kung sakaling pumalpak o mapahamak ako dahil di ko sinunod ang kaniyang utos o gusto. Natatakot akong di maging matino sa buhay.

Kahit sa mga malalaking desisyon ko sa buhay ngayon, iniisip ko pa rin kung ano ang sasabihin ng aking Tatay kung buhay pa siya. Di talaga siya nawala sa aking buhay.

Isang araw nang mag-flash-back sa aking isipan ang sandaling hawak ni Tatay ang aking mga kamay habang ako ay hinuhulaan niya noong bata ako, naisipan kong tingnan ang aking palad. Nagulat akong kay raming guhit sa aking palad na nagkapatong-patong at lumikha ng mga kuwadrado o kahon—sa kanan o kaliwang kamay man.

Di kaya ito nakita ni Tatay noon? O talagang nababago lang ang mga guhit sa palad sa pagtakbo ng panahon? Pera lang kaya talaga ang sukatan ni Tatay ng yaman?

Walang kamalay-malay si Tatay noon kung magiging ano ako ngayon. Kung buhay kaya si Tatay ngayon, sitahin rin kaya niya ang aking piniling propesyon?

Bakit ko pa pinili ang pagtuturo at pagsusulat gayong wala namang talagang yumaman sa pagiging guro at manunulat?

Pero isang hula pa rin ang aking natatandaan noong bata ako na sinabi naman ng aking Ate Perla, ang panganay kong kapatid. Sabi niya, yayaman daw ako dahil sa nunal sa ibaba ng daanan ng hangin sa aking ilong.

Labis ang pagdarasal ko ngayon, talunin sana ng hula ng aking Ate Perla ang hula ng aking Tatay na ang lahat ng sinasabi ay itinuturing kong tama at ang pinakatotoo sa lahat.

Avon

MGA KOMERSIYAL ng AVON sa telebisyon ngayon, may mga babae o ina ng tahanang nagpapatotoo sa magandang buhay na naibigay sa kanila sa pagtitinda o pag-aalok ng nabanggit na beauty products.

Ayon sa kanila, dahil sa AVON, nakapagbundar sila, nakapag-aaral ang kanilang mga anak sa magagandang eskuwelahan, at nakapaglalakbay sila sa iba’t ibang bansa. Nais kong patotohanan na totoo nga ang kanilang mga tinuran. Dahil ako mismo ay nag-alok at nagtinda ng AVON noong ako ay nasa 4th year hay skul.

Kay Aling Delma ako kumukuha ng AVON na taga-Muzon din. Noon mga panahon iyon, pansin na pansin ko ang kaluwagan sa buhay ni Aling Delma. Halos sa kaniya kumukuha ng lahat ng nagtitinda ng AVON sa aming lugar. Punong-puno ng AVON products ang estante ni Aling Delma sa loob ng kaniyang bahay.

Sa tanda ko, naging dealer din si Aling Delma ng Tupperware na noon ay naging status symbol. Talagang marami ang nabaliw sa mga plastik na lalagyan o baunan na produkto na parang halos buong buhay mong gagamitin dahil sa talagang matibay. Tiyak na mamamatay rin ang negosyo kung ang lahat ng produkto ay matibay. Kailangang masira ang produkto nang hangarin din ng tao ang bago. Kaya siguro nawala rin paglaon ang Tupperware dahil sa tibay ng kanilang mga produkto.

Balik tayo sa AVON. Suki ko ang aking mga kaklaseng babae na mahihilig sa mga pabangong roll-on. Hulugan naman kaya di mabigat sa bulsa. Puwede nilang kunin sa kanilang mga baon. Nag-alok din ako sa iba pang ina na nais magpaganda at bumango.

Kompleto ang AVON. Bukod sa mga cosmetic, may mga wallet at sinturong pang-lalake rin, may mga garment tulad ng t-shirt, blouse, damit-pambata, brief, panty, bra hanggang lamp shade, bag, sapatos, at iba pa. May girdle rin para sa mga inang gustong umimpis ang puson kapag nagsusuot ng mga hapit sa katawang damit. Sa AVON ko rin nalaman ang sukat ng mga bra, na may mga cap-cap pang tinatawag, na may Cap A at B na depende sa laki ng dede.

Marami rin akong naialok na AVON. Malaki rin ang kita dahil 20% ang ibinigay sa akin ni Aling Delma. Ang ginagawa ko, binabayaran muna agad ang aking kinuhang produkto mula sa aking mga koleksiyong hulog kay Aling Delma. Hinuhuli ko na lang ang aking porsiyento. Takot akong magkautang! Sa dami ko ngang naibenta, isinama pa ako ni Aling Delma sa Christmas Party ng AVON. Puro babae at ina ang aking nakita.

Pero nagkaroon ako ng malaking problema. Sa bandang huli, nagastos ko rin ang aking koleksiyon dahil ito na halos ang kinukunan ko ng aking baon sa araw-araw at pambayad ng matrikula. Kaya pagka-graduate ko ng hay skul, lubog din ako sa utang kay Aling Delma. Sa aking pag-uwi at pagluwas ng Maynila, noong nagkolehiyo na ako, lagi akong nagdadasal na sana ay huwag kong makasakay si Aling Delma. Pinagtaguan ko si Aling Delma sa ilang taong aking pag-aaral ng kolehiyo.

Kaya noong magkatrabaho at tinanggap ko ang aking suweldo, unang-una kong pinuntahan si Aling Delma sa kaniyang bahay. Tinanong ko sa kaniya ang kabuuang utang ko at sabi ko ay babayaran ko na. Ang tanda ko, kulang-kulang 3,000 pala ang aking naging utang. Malaking halaga rin ito noon. Sa wakas nabayaran ko na rin si Aling Delma. Lumuwag bigla ang aking pakiramdam.

Pagkaraan ng halos ilang linggo o buwan, nakasakay ko sa isang pampasaherong dyip si Aling Delma at sinabi niya sa aking di lamang daw ang binayaran ko ang aking utang, mayroon pa raw siyang di nailista o naisama. Pero ang sabi ko, wala na akong utang. Nabayaran ko na sa kaniya ang aking kabuuang utang.

Nabalitaan ko ang mga pangyayari sa buhay ni Aling Delma. Di na siya kasing-luwag ng dati. Ang dinig ko, tinakasan siya ng ibang pinagkatiwalaan niyang magtinda ng AVON.

Sa aking pag-uwi-uwi sa Muzon, madalas kong makita si Aling Delma, bitbit ang dalawang plastik na puti na alam kong AVON products pa rin ang laman. Siya na ngayon ang mismong nag-aalok ng AVON sa aming lugar.

Kung sakaling kunin ako ng AVON na maging endorser ng kanilang produkto, isa lang ang gusto kong patotohanan o sabihin.

Sa AVON, natututo akong harapin at di kalimutan ang obligasyon ko sa isang taong aking pinagkakautangan!

‘Yon lang po at maraming salamat!

Kuya Tikboy

SI KUYA TIKBOY ang bunsong kapatid ng aking Nanay. Sa labintatlong magkakapatid, ayon sa kaniya, tatlo na lang silang nabubuhay.

Natutuwa ako sa pagdalaw paminsan-minsan ni Kuya Tikboy sa aming magkakapatid sa Pastol dahil kahit papaano parang nararamdaman ko na ring dinadalaw kami ng aming yumaong ina. Biglang sumagi sa isip ko, di siya nakakaligtaang abutan ng pera ng aking Nanay noon kung sakaling nagkita sila sa pagsamba. Ngayong tumanda na lang siya talagang bumisita sa aming magkakapatid. Sa pagsasalita at itsura ni Kuya Tikboy, kung naging babae lang si Kuya Tikboy, aakalain kong siya ang Nanay ko.

Aaminin kong lumaki akong di talagang nakikilala nang lubusan ang pamilya ng aking ina. Liban sa alam kong marami sa kanila ay mga taal na Iglesia ni Cristo, wala na akong alam tungkol sa kanila. Si Kuya Tikboy, hanggang ngayon, pinagmamalaking nanatili siyang Iglesia ni Cristo hanggan sa ngayon.

Sa pagdalaw ni Kuya Tikboy sa akin, kahit papaano ay nagtatanong-tanong ako sa kanya. Nais kong makilala ang pamilyang pinagmulan ng aking Nanay.

Sa kanya ko nalaman, pumanaw na si Mang Genaro na siyang sana ay aampon sa akin noong ipinanganak ako ng aking Nanay. Kay Mang Genaro na taga-Balut, Tundo nanggaling ang “pang-matanda” kong pangalan. May isa rin palang pinsang milyonaryo na taga-Blumentritt ang aking Nanay na nagmamay-ari ng malalaking supermarket doon—“Mameng” daw ang pangalan.

At noong araw raw ay nanilbihan pa roon ang aking Nanay. May tampo raw siya sa isa pa naming Tiyahin dahil 500 pesos lang raw ang ibinigay sa kaniya kapalit isang bagong electric fan na mas mahal ang kaniyang bili.

Kasunod na nito ang mga balita tungkol sa kaniyang sarili. Dalawa raw sa kaniyang mga anak ay di man lang nakatapos ng pag-aaral sa kolehiyo. Ang isang anak niyang namamasukan ay malapit nang matapos ang kontrata. Sa buong buhay raw niya ay di pa siya nakararanasan na magkaroon sariling bahay. Lagi raw silang nangungupahan. Sa Valenzuela, Caloocan City raw siya ngayon nangungupahan. Paminsan-minsan ay nagmamaneho siya kung may gusto magpamaneho sa kaniya. Baka iyon na raw ang kaniyang huling pagdalaw. Alam kong ang mga kuwento ito ang paraan niya ng panghihingi ng tulong. Kahit papaano, aabutan ko siya. Ilan din kaming magkakapatid na nasa Pastol ang nag-aabot sa kaniya.

Nakadama ako ng matinding awa kay Kuya Tikboy. Sana ay di totoong huling dalaw na niya sa aming magkakapatid.

Ang totoo, nais ko pang magtanong tungkol sa pamilya ng aking Nanay. Ngayon nga, nakalista na sa aking isipan ang mga tanong na gusto kong itanong sa susunod niyang pagdalaw. Saan sila sa Nueva Ecija? Sino ang iba pang apelyidong kamag-anak namin? Bakit sila napunta ng Balut, Tundo? Paano at bakit naging Iglesia ni Cristo ang buong pamilya ng aking Nanay? Nasaan na ang iba pa nilang kapatid na buhay pa? Gusto kong madagdagan ang kakaunting kuwento na alam tungkol sa pamilya ni Nanay. Gusto kong makilala ang aking pinag-ugatan.
Pero bukod sa mga sagot sa aking mga itatanong kay Kuya Tikboy, ang totoo, gusto ko siyang abutan ng halagang kaya ko—mas mabuti na ang tumutulong kaysa tinutulungan lalo na kung kadugo ko ang aking inaabutan.

Matanda na si Kuya Tikboy. Dapat ay nagpapahinga na lang siya.

Si Espiritu

Siya ang dahilan ng lahat--kung bakit ako nakapagturo ng wika at kulturang Filipino sa mga banyaga sa Advanced Filpino Abroad Program (AFAP), kung bakit ako nagkaroon ng munting bahay at aklatan, kung bakit ako naimbitahang magturo sa DLSU-Manila, kung bakit ako nakapag-aral at nakatapos ng aking Masteral nang walang anumang ginastos sa DLSU, at siya rin ang tanging dahilan kung bakit ako naging guro ng Filipino--si Dr. Clemencia Espiritu.

Ang pagpanaw ng kaibigan kong guro na si Ramero B. Royo ang naglapit sa akin sa kanya. Tanda ko, kinausap niya ako sa kanyang munting opisina at ikinuwento niya sa akin ang mga pangarap niya kay Sir Ram. Pangarap niyang makapagturo si Ram sa ibang bansa. Sa katunayan, may mga pamantasang na siyang nahanap at nag-iimbita kay Sir Ram para makapagturo sa darating na tag-araw.

Doon ko nakita ang katatagan niya--kapwa kami nagluluksa sa pagpanaw ni Sir Ram na lubhang malapit sa aming dalawa.

Mula noo'y isinama niya ako sa lahat ng kanyang mga proyekto--pagsulat ng modyul sa DepEd, sa mga panayam sa iba't ibang pamantasan at lalawigan, sa mga programa sa PNU tulad ng Gawad Genoveva Edroza Matute, sa samahang PSLF, at kung anu-ano pa. Dahil dito, natuklasan ko ang iba pang kayang kong gawin bukod sa pagiging guro ng Kasaysayan sa PNU-CTL. Dahil sa kanya, nadagdagan ng tatag ang aking pakpak. Dahil sa kanya, higit akong nagtiwala sa aking kakayahan. Sabi ko nga sa kanya noong iniimbitahan niya akong magtraining sa AFAP, "mukhang di ko po kayang magturo dahil di naman ako Filipino major, Soc Sci major po ako". Ang sagot niya, "Mas dapat ka ngang magturo ng Filipino dahil may kontent ka."
Ang aming bawat proyekto, nakita ko ang talas ng kanyang isip. Kaya nga't anumang proyektong ibinibigay niya sa akin, tinatapos at pinagbubuti ko. Mahirap makuha ang tiwala ni Dr. Espiritu, kung kaya't ayokong sirain ang tiwalang ibinibigay niya sa akin. Siya rin ang laging nagsasabing dapat na akong magturo sa kolehiyo ng Filipino. Sa katunayan, siya pa ang sumulat ng aking liham sa pangulo ng PNU para makapagturo ako sa Kolehiyo. Itinuro rin niya sa akin na ayusin ko ang aking portfolio, na magkaroon ng pokus sa aking mga ginagawa at gagawin pa, na huwag akong maging sabog. Natatandaan ko ngang lagi niyang sinabi sa akin, "Don't spread yourself very thinly."

Kabaligtaran si Dr. Espiritu ng ibang propesor. Gusto niyang makitang umunlad ang iba--ang kanyang mga estudyante. Gusto niyang bigyang puwang at pagkakataon ang iba. Tuwa at galak ang kanyang nadarama tuwing may natatanggap akong parangal sa labas ng pamantasan--ilang beses ko itong napatunayan.

Kaya nga tuwing babalikan ko ang mga daan pabalik sa aking buhay, kung iisipin ko ang dahilan ng mga mayroon na ako ngayon, iisang tao lang ang natatagpuan ko sa dulo ng daan--si Dr. Espiritu. Siya ang naghawan ng daan para sa akin. Siya at tanging siya lamang ang dahilan kung ano ang mayroon ako ngayon. Nawala sa akin ang PNU, pero mayroon siyang ibinigay na iba. Binuksan niya sa akin ang pintuan ng ibang tahanan, ng isang tahanang tunay na kumakalinga at kumikilala sa aking taglay na kakayahan, kahit di ako talagang nagmula rito.

Salamat Dr. Espiritu! Saan man ako makarating sa aking buhay, lagi't lagi akong magbabalik sa iyo upang magpasalamat nang walang hanggan!

Ako at si Gcina Mhlophe-Becker

Gcina Mhlophe-Becker has been writing and performing on stage and screen for the past 24 years. She has written many children's books as well as adult audience poetry and short stories and plays. Her writings are published all over the world and translated into German, French, Italian, Swahili and Japanese. Her work is used extensively in many schools and universities. Her NOZINCWADI Mother of Books Literacy Campaign, started in 2001, is still alive and touching thousands of children in hundreds of schools around South Africa. Gcina travels to perform storytelling in mostly rural schools and bringing books to set up school libraries and promote literacy. Gcina published several books and writing and storytelling continue to be the main focus of her creative energies.

Ang Balon sa Silong ng Aming Bahay

NOONG BATA AKO, may isang lihim akong pinakaiingat-ingatan—ito ay ang balon sa silong ng aming bahay. Malalim na malalim ang balon, lagpas-kawayan ayon sa aking mga kapatid. Ang mga kapatid ko ang naghukay ng balon kasama ng aking Tatay.

Bukod sa paninigarilyo at pag-inom ng matapang na kape, naging bisyo ng aking Tatay ang paghuhukay. Apat na balon ang alam kong hinukay niya, kasama ng aking mga kapatid na lalake. Mayroon sa Montalban, sa silong ng aming bahay, sa tabi ng sapa (na aming pinagpapaliguan pa noon), at isa pang mababaw na hukay sa ilalim ng tulay na bato. Ginto ang dahilan ng pagkakalulong ni Tatay sa paghuhukay. Gusto niya ang dagliang pagyaman.

Dahil nga sa matinding hirap at gutom ng aking mga kapatid na lalaki sa paghuhukay sa Montalban, nagkasakit sila ng Malaria. Tanda ko, umuuwi noon ang aking Nanay at ang aking Ate sa lumang bahay upang alagaan ang aking mga kapatid na lalaki. Nag-aapoy ang galit nila sa aking Tatay. Siya kasi ang dahilan kung bakit nagkasakit ang aking mga kapatid. Dinig ko, halos buong magdamag silang naghukay. Wala silang maayos na tulugan at nilagang saging lamang ang kanilang kinakain.

Tinakpan lang ni Tatay ng playwud ang balon sa silong ng aming bahay. Sa tabi nito siya natutulog at kami namang magkakapatid ay sa itaas ng bahay. Nilagyan ng harang ni Tatay ang balon, ang kanyang tulugan at sa kabila ay ang amin namang mesang kainan.

Malas daw ang bahay na may balon sa silong. Kaya nga noon, damang-dama ko ang kamalasan ng aming buhay. Nakasangla ang lupang kinatitirikan ng aming bahay sa bangko. Walang makakilos at walang makadesisyon kung ano ang dapat gawin at kung paano ito mababayaran dahil kay Tatay. Walang malinaw na pangarap para sa amin ang aming Tatay. Napakalabo ng bukas para sa akin noon.

Isang hapunan habang kumakain, hinahanap ko ang aking tsinelas. Di ko namalayang nahulog pala ito sa balong malalim. Ipinakuha ni Tatay sa aking kapatid ang aking tsinelas. Inalis namin ang takip nitong playwud at sa unang pagkakataon ay nakita ko ang balon. Nakakalula ang lalim na balon na noon ay may tubig na. Pakiramdam ko nga, parang kinakain na ng balon ang aming buong bahay. Sinungkit na lamang ng aking kapatid ng mahabang kahoy ang aking tsinelas.

Alam kong ang matinding kabiguan sa buhay ang nagtulak sa aking Tatay upang maghukay. Naloko siya papuntang Saudi Arabia.

Ngunit nang pumanaw ang aking Tatay, doon lamang talaga nakakilos at nakapagdesisyon ang aking mga kapatid. Bago maipagiba ang aming lumang bahay, nagawa ng poso-negro ang balon sa ilalim ng aming bahay.

Biro nga ng isa kong kapatid, “hinding-hindi namin kayang punuin ang balon” dahil sa lalim nito kahit sa aming habambuhay. Kahit papaano ay napakinabangan namin ang balon.

Walang sinuman sa aking mga pamangkin ngayon ang nakakaalam na ang poso-negro ay ang malalim na malalim na balon sa aming lumang bahay noon.

Natakpan na ito ng semento.

Kape At Si Tatay

AKO ANG LAGING taga-timpla ng kape ng aking Tatay. Sa tuwing uutusan niya ako na magtimpla ng kanyang kape, lihim akong natutuwa. Buo ang tiwala sa akin ni Tatay upang magtimpla ng kanyang kape, lalo na sa panahong abala siya sa pagkukumpuni ng aming lumang dyip.

Maselan sa kape ang aking Tatay. Dapat ay bagong kulo ang tubig. Matapang sa kape at tamang-tama ang tamis. Sa kanyang matunog na paghigop sa mainit na mainit na kape, alam kong nahuli ko ang kanyang panlasa. Alam kong gusto niya ang pagtimpla ko sa kanyang kape.

Wala akong alam ng ibang kape kundi Nescafe. Noong bata ako, may pagkakataong nawawalan kami ng bigas at ulam ngunit hinding-hindi ng Nescafe. May pagkakataon ding isinasabaw ko sa kanin ang Nescafe kung wala talaga kaming maiulam. Ngunit hinding-hindi ko naramdaman ang kakulangan. Tinuruan kami ni Tatay na magpasalamat anuman ang meron sa mesa. Huwag maghanap ng mga wala. Magpasalamat sa mga meron.

Nagsisimula ang umaga ni Tatay sa pag-inom ng kape. At bago matulog, umiinom pa rin siya ng kape. Kaya di totoo para kay Tatay na di nakapagpapatulog ang kape.

Noong bata ako, wala akong natatandaan nag-usap kami ni Tatay. Wala akong matatandaan tinanong niya ako ukol sa aking pag-aaral o kung ano ang gusto kong maging paglaki ko, tulad ng ibang Tatay na laging sabik na sabik malaman ang pangarap ng kanilang mga anak paglaki. Tahimik si Tatay. Bilang na bilang ang kanyang mga salita. Tinatawag lang niya ako kung magpapatimpla siya ng kape.

Sana ay nakapag-usap kami ni Tatay habang umiinom siya ng mainit na kape. Sana ay tinanong niya ako tungkol sa aking mga gusto paglaki. Sana ay nasabi ko sa kanya ang aking mga pangarap. Sana ay napag-usapan namin ang maraming balakin.

Mahigit dalawampung taon ng wala si Tatay. At ngayon naman ay naabot ko na ang isa sa aking mga pangarap sa buhay, ang maging manunulat.

At namana ko kay Tatay ang pag-inom ng kape. Hanggang maaari, gusto kong ako mismo ang magtitimpla ng aking kape. Ayokong ipagkatiwala ito sa iba. Kahit uso na ngayon ang iba’t ibang paraan ng pagtitimpla ng kape, gusto ko ang aking nakagawian tulad ng pagtitimpla ko sa kape ni Tatay. Bagong kulo ang tubig, matapang sa kape, tamang-tama ang tamis. Medyo naiiba nga lang ako ngayon dahil sa magandang mug ako umiinom ng kape, di tulad ni Tatay noon sa basong pinaglagyan din ng Nescafe umiinom.

Hinding-hindi ako makasusulat nang walang kape sa aking tabi. Habang nag-iisa sa aking munting bahay at habang humahalimuyak ang mabangong kape, tuluy-tuloy ang aking pagsulat. Tila bumabalik ako sa panahong inuutusan ako ni Tatay na magtimpla ng kanyang kape, buung-buo ang aking sarili at pagkatao, nagkakaroon ako ng ganap na kalayaang mag-isip at magpasya. Lumalakas ang aking loob. Nadaragdagan ang tiwala ko sa sarili.

Ngayon ko naisip na di pala talaga dapat kaming mag-usap ni Tatay. Dahil sa di pagtatanong ni Tatay ukol sa aking mga pangarap noong bata ako, at dahil sa di ko pagkukuwento sa kanya, higit kaming naging buo, higit kaming naging malakas sa pagpili at pagtahak sa mga daang gusto naming daanan. Ibinigay niya sa akin ang tiwala.

Alam kong ang lasa ng kapeng iniinom ko ay ang lasa ng kapeng tinitimpla ko para kay Tatay. Anak talaga ako ng Tatay ko!